Nauki pomocnicze historii nowożytnej [2900-L-NPHNW] Semestr letni 2025/26
Ćwiczenia, grupa nr 4

J. Bardach., B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wiele wydań.

A. Briggs, P. Burke, Społeczna historia mediów. Od Gutenberga do Internetu, Warszawa 2011.

P. Burke, Naoczność. Materiały wizualne jako świadectwo historyczne, Kraków 2012.

Dyplomatyka staropolska, red. T. Jurka, Warszawa 2015.

Słownik literatury staropolskiej: średniowiecze, renesans, barok, red. T. Michałowska, Wrocław 1998.

J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2004 i późniejsze.

Szczegółowa literatura do konkretnych zagadnień poniżej.

Celem zajęć jest przede wszystkim omówienie różnych typów źródeł charakterystycznych dla epoki nowożytnej, w tym podstawowych zasad krytyki, wartości badawczej, najważniejszych wydawnictw źródłowych. Rozważania zostaną uzupełnione przez próbę osadzenia zagadnień źródłoznawczych w kontekście szerszych procesów, wpływających na specyfikę źródeł epoki, m.in. rozpowszechnienia druku, zmian w systemach komunikacji, powstania nowożytnego państwa.

Zakres tematów (prowadzący zastrzega sobie możliwość dokonania zmian i uzupełnień)

1. Zajęcia organizacyjne. Druk i komunikacja (20 lutego)

Literatura podstawowa:

A. Briggs, P. Burke, Społeczna historia mediów. Od Gutenberga do Internetu, Warszawa 2011, s. 11–16, 27–35, 80–87.

J. Burkhardt, Stulecie reformacji w Niemczech (1517–1617). Między rewolucją medialną a przełomem instytucjonalnym, Warszawa 2009, s. 5–16, 23–25.

K. Maliszewski., Komunikacja społeczna w kulturze staropolskiej: studia z dziejów kształtowania się form i treści społecznego przekazu w Rzeczypospolitej szlacheckiej, Toruń 2001, s. 27–49.

Literatura uzupełniająca (czyli dla chętnych):

S. Dahl, Dzieje książki, Wrocław 1965, s. 11–13, 22–32, 37–38, 129–132, 145–147, 170–173, 181–184, 213–217, 225–226, 262–265.

Historia kultury materialnej Polski w zarysie, T. 3, Od XVI do połowy XVII w., pod red. W. Hensla i J. Pazdura, Wrocław 1978, s. 189–197.

2. Dyplomatyka nowożytna. Kancelaria koronna i Metryka

Literatura:

1) Dyplomatyka staropolska, red. T. Jurek, Warszawa 2015, s. 152–173, 179–206.

2) J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2004 (lub późniejsze), s. 440-441, 443-447, 461–467, 507–517.

Do przejrzenia i rozważenia przydatności:

Matricularum Regni Poloniae Summaria..., oprac. T. Wierzbowski, t. 1-5, Varsoviae 1905–1919; oprac. J. Płocha, A. Rybarski, I. Sułkowska-Kurasiowa, red. J. Sawicki, t. 5, cz. 2, Varsoviae 1961; oprac. M. Woźniakowa, t. 6, Varsoviae 1999.

Sumariusz Metryki Koronnej. Seria nowa, t. 1–20, Kraków-Warszawa, 1999–2020.

Metryka Litewska. Księga wpisów nr 131, wyd. A. Rachuba, Warszawa 2001.

https://agad.gov.pl/metrykalia.html

3. Źródła do historii parlamentaryzmu

Źródła:

Volumina Legum, wyd. J. Ohryzko, Z. Kaczmarczyk, t. 1-10, Petersburg 1859–Poznań 1952 (proszę ogólnie zapoznać się z wydawnictwem, ale szczególnie będą interesować nas konstytucje sejmu koronacyjnego 1676 r.: t. 5, s. 168–205).

Diariusz sejmu koronacyjnego Jana III Sobieskiego w 1676 roku, oprac. J. Stolicki, Kraków 2019.

Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego: lata 1668-1675, oprac. M. Zwierzykowski M., A. Kamieński, R. Kołodziej, Poznań 2018 (znów proszę ogólnie zapoznać się, ale będzie zajmować nas sejmik przedsejmowy 1675–1676, s. 553–589).

Literatura podstawowa:

Volumina constitutionum, t. 1, wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, W. Uruszczak, Warszawa 1996, s. 7–40.

Ogólna wiedza o prerogatywach, składzie, obradach sejmu i sejmików np. za: Dzieje sejmu polskiego, red. J. Bardach, Warszawa 1993, s. 21–70 (lub inne opracowanie ogólne o historii sejmu).

Wiedza o okolicznościach początków panowania Jana III np. za: K. Matwijowski, Pierwsze sejmy z czasów Jana III Sobieskiego, Wrocław 1976 lub wybranym podręcznikiem.

Literatura uzupełniająca:

W. Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 15–79.

M. Zwierzykowski, Polskie drogi do budowy sprawnego państwa w XVIII w. Refleksje na temat przemian instytucji centralnych i terenowych Rzeczypospolitej na tle europejskich badań "oddolnego budowania państwa", w: Wiek osiemnasty od kuchni. IV Kongres Badaczy Osiemnastego Wieku, red. J. Dumanowski, D. Kowalewska, S. Roszak, Toruń 2024, s. 435–449.

Dwa referaty: a) akta sejmikowe; b) diariusz sejmowy

4. Publicystyka. Książka rękopiśmienna

Źródła:

Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia, oprac. J. Czubek, Kraków 1906.

Pisma polityczne z czasów panowania Jana Kazimierza Wazy, 1648-1668: publicystyka - eksorbitancje, projekty - memoriały. T. 1: 1648-1660, oprac. S. Ochmann-Staniszewska, Wrocław [etc.] 1989.

Literatura podstawowa:

Hasła: Publicystyka (E. Kotarski), Silva rerum (M. Zachara) w: Słownik literatury staropolskiej: średniowiecze, renesans, barok, red. T. Michałowska, Wrocław 1998.

F. De Vivo, Sfera publiczna czy trójkąt komunikacyjny? Informacja i polityka we wczesnonowożytnej Europie, w: Historia idei komunikacji, red. M. Wendland, Poznań 2015, 229-249.

R. Marciniak, Acta Tomiciana w kulturze politycznej Polski okresu odrodzenia, Poznań 1983, s. 5–22, 136–147, 174–179.

Literatura uzupełniająca:

J. Maciszewski, Mechanizmy kształtowania się opinii publicznej w Polsce doby kontrreformacji, [w:] Wiek XVII – Kontrreformacja – Barok. Prace z historii kultury, red. J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 55–70.

J. Tazbir, Dlaczego wiek XVII był stuleciem rękopisów?, [w:] tegoż, Od Haura do Isaury. Szkice o literaturze, Warszawa 1989, s. 7-22.

5. Prasa

Źródła:

"Merkuriusz Polski", nr 24, dostępny online: http://buwcd.buw.uw.edu.pl/e_zbiory/ckcp/merkuriusz/start/start.htm

T. Ostrowski, Poufne wieści z oświeconej Warszawy: gazetki pisane z roku 1782, oprac. R. Kaleta, Wrocław 1972.

Literatura podstawowa:

Hasła: Czasopisma (W. Korotaj) i Nowiny (J. Sokolski) w: Słownik literatury staropolskiej: średniowiecze, renesans, barok, red. T. Michałowska, Wrocław 1998.

Hasło: Czasopiśmiennictwo (E. Aleksandrowska) w: Słownik literatury polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewiczowa, Wrocław 1991.

A. Przyboś, W. Magdziarz, „Merkuriusz Polski" jako element propagandy dworu w zestawieniu z „Gazette de France", „Studia Historyczne" t. 18, 1975, z. 2, s. 168-188.

A. Briggs, P. Burke, Społeczna historia mediów. Od Gutenberga do Internetu, Warszawa 2011, s. 89–120 (najlepiej, a przynajmniej s. 104–115).

Dwa referaty na temat wskazanych tytułów prasowych.

6. Źródła ikonograficzne

Źródła:

H. Widacka, Z króla książę: Stanisław Leszczyński w grafice XVIII wieku ze zbiorów polskich i francuskich, Warszawa 2006 – zwłaszcza s. 240–277.

Literatura podstawowa:

P. Burke, Naoczność. Materiały wizualne jako świadectwo historyczne, Kraków 2012, s. 17-25.

A. Skrodzka, Udręki majestatu: polscy „królowie nieszczęśliwi” w ikonografii nowożytnej, Warszawa 2018, s. 202–207, 211–216, 218–230.

H. Widacka, Z króla książę: Stanisław Leszczyński w grafice XVIII wieku ze zbiorów polskich i francuskich, Warszawa 2006, s. 7–14.

Ogólna wiedza o pierwszej i drugiej elekcji/panowaniu Stanisława Leszczyńskiego np. za: E. Cieślak, Stanisław Leszczyński, Wrocław 1994.

Literatura dodatkowa (dla ew. inspiracji):

P. Burke, Fabrykacja Ludwika XIV, Warszawa 2011.

J.A. Chrościcki, Sztuka i polityka: funkcje propagandowe sztuki w epoce Wazów 1587-1668, Warszawa 1983.

Chwała i sława Jana III w sztuce i literaturze XVII–XX w. Katalog wystawy, red. W. Fijałkowski, J. Mieleszko, Warszawa 1983.

J. Pokora, Obraz Najjaśniejszego Pana Stanisława Augusta (1764-1770). Studium z ikonografii władzy, Warszawa 1993.

7. Korespondencja

Źródło:

K. Opaliński, Listy Krzysztofa Opalińskiego do brata Łukasza 1641-1653, red. R. Pollak, Wrocław 1957.

Literatura podstawowa:

Hasła: Ars episolandi i List (T. Lancholc) w: Słownik literatury staropolskiej: średniowiecze, renesans, barok, red. T. Michałowska, Wrocław 1998.

W. Tygielski, Epistolografia staropolska jako źródło do badania mechanizmów politycznych, "Odrodzenie i Reformacja w Polsce" 33, 1988, s. 63-79.

J. Wójtowicz, Ze studiów nad kręgiem korespondencyjnym. Założenia – badanie – postulaty, w: Rozprawy z dziejów XVIII wieku. Z dziejów komunikacji socjalnej w epoce nowożytnej, red. tenże, Toruń 1993, s. 23-31.

Literatura uzupełniająca:

W. Chorążyczewski, A. Rosa, Egodokumenty – egodokumentalność – analiza egodokumentalna – spuścizna egodokumentalna, [w:] Egodokumenty. Tradycje historiograficzne i perspektywy badawcze, red. W. Chorążyczewski, A. Pacevičius, S. Roszak, Toruń 2015, s. 11–22.

Dwa referaty o wskazanych edycjach korespondencji.

8. Pamiętniki

Źródła:

J. Ch. Pasek, Pamiętniki, wiele wydań.

M. Radziwiłł-Sierotka, Podróż do Ziemi Świętej Syrii i Egiptu 1582-1584, oprac. L.

Kulski, Warszawa 1962.

Literatura podstawowa:

Hasła: Pamiętnik i Diariusz (H. Dziechcińska) w: Słownik literatury staropolskiej: średniowiecze, renesans, barok, red. T. Michałowska, Wrocław 1998.

W. Czapliński, Wstęp, w: J. Ch. Pasek, Pamiętniki, wiele wydań.

Literatura uzupełniająca:

P. Lejeune, Pakt autobiograficzny, "Teksty" 1975, nr 5, s. 31–49.

M. Czermińska, Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie, Kraków 2020, s. 7–11, 19–21, 25–37.

E. Maliszewski, Bibliografia pamiętników polskich i Polski dotyczących, Warszawa 1928.

J. Skrzypek, Bibliografia pamiętników polskich do 1964., Wrocław 1976.

Dwa referaty na temat wskazanych edycji pamiętników.

9. Podstawy numizmatyki. Inwentarze ruchomości

Źródło:

Dyspozycja rzeczy inwentarzem osobliwym przy testamencie godnej pamięci JMP Jana na Pisarzowicach Pisarzowskiego, sędziego ziemskiego zatorskiego i oświęcimskiego, dziada i dobrodzieja mojego, specyfikowanych, w: A. Kwiatek, Inwentarz mobiliów po sędzim ziemskim zatorskim Janie Pisarzowskim herbu Starykoń (1599–1679), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 71, 2023, 3, s. 336–346.

Literatura podstawowa:

J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2004, s. 550–559, 577–591.

A. Pośpiech, Majątek osobisty szlachcica w świetle wielkopolskich pośmiertnych inwentarzy ruchomości z XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 29, 1981, 4, s. 463–482.

O Janie Pisarzowskim:

A. Kwiatek, Inwentarz mobiliów po sędzim ziemskim zatorskim Janie Pisarzowskim herbu Starykoń (1599–1679), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 71, 2023, 3, s. 331–336.

Taż, Przyczynek do biografii Jana Pisarzowskiego z Pisarzowic, pisarza i sędziego ziemskiego zatorskiego oraz sześciokrotnego deputata do Trybunału Koronnego, [w:] Dwory i życie dworskie w nowożytnej Europie (XVI-XVIII w.), red. P. Kuc, Kraków 2020, s. 95–116.

Literatura uzupełniająca:

A. Mączak, Pieniądz i społeczeństwo w Rzeczypospolitej XVI-XVII w., Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 37, 1976, s. 63-85.

10. Źródła skarbowe. Lustracje królewszczyzn i rejestry podatkowe

Źródła:

Lustracje województwa płockiego: 1565-1789, wyd. A. Sucheni Grabowska, S. M. Szacherska, Warszawa 1965.

Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1629, red. S. Inglot,

Wrocław 1956.

Literatura podstawowa:

W. Kula, Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1983, s. 95–135, 141–147.

M. Kopczyński, Studia nad rodziną chłopską w Koronie XVII–XVIII wieku, Warszawa 1998, s. 29–54.

Litertatura uzupełniajaca:

I. Gieysztorowa, Wstęp do demografii staropolskiej, Warszawa 1976, s. 145–161.

Dwa referaty na temat: a) lustracji, b) rejestrów podatkowych

11. Źródła do historii dyplomacji.

Źródła:

Acta Nuntiaturae Polonae, t. I–LIV, Rzym–Kraków 1990–2025.

Ostatni poseł polski do Porty Ottomańskiej. Akta legacji stambulskiej Franciszka Piotra Potockiego, t. I-II, wyd. K. Waliszewski, Paris 1894.

Opracowanie:

S. E. Nahlik, Narodziny nowożytnej dyplomacji, Wrocław 1971, s. 6–14, 48–71.

W. Tygielski, Cenne, ale niełatwe w interpretacji, czyli kilka starych i kilka nowych uwag o informacjach przekazywanych do Rzymu przez nuncjuszy apostolskich, [w:] Z historii kultury staropolskiej: studia ofiarowane Urszuli Augustyniak, red. A. Bartoszewicz i in., Warszawa 2020, s. 97–110.

Tenże, Polskiej historiografii przygody z nuncjaturą – i co dalej?, [w:] Sztuka roztropności: dyplomacja Stolicy Apostolskiej wobec Rzeczypospolitej, Europy i świata w epoce nowożytnej i XX wieku, red. K. Ożóg, R. Skowron, Kraków 2020, s. 307–33.

Historia dyplomacji polskiej, t. 2, red. Z. Wójcik, Warszawa 1984 (informacje o poselstwie Piotra Potockiego).

Dwa referaty na temat wydawnictw źródeł do historii dyplomacji.

12. Książka drukowana – zajęcia w Gabinecie Starych Druków BUW

Literatura podstawowa:

B. Bieńkowska, przy współ. E. Maruszak, Książka na przestrzeni dziejów, Warszawa 2005, s. 67–85, 101–126 + Podręczny słownik terminologiczny.

Dyskusja na podstawie wskazanej literatury, analiza źródeł, referaty, praca w grupach.

1. Obecność (dopuszczalna jedna nieobecność nieusprawiedliwiona, dwie kolejne należy odpracować na dyżurze prowadzącego; dopuszczalne są trzy nieobecności w semestrze)

2. Aktywność na zajęciach, będąca świadectwem przeczytania i zrozumienia zadanych lektur, oceniania jest jakość wypowiedzi oraz umiejętność uczestniczenia w dyskusji. Niewystarczająca aktywność może oznaczać konieczność indywidualnego zaliczenia kolokwium ustnego z wybranych tematów w czasie dyżuru prowadzącego.

3. Referat: przygotowanie co najmniej jednego referatu źródłoznawczego w ciągu semestru (12–15 min.)

dr Rafał Waszczuk