Seminarium wiodące: Deliberatorium Mediterraneum: cywilizacje Śródziemnomorza w czasach rozkwitu i upadku

fakultatywne

Seminarium jest poświęcone Światu Śródziemnomorskiemu w całej jego rozciągłości geograficznej i dziejowej, kulturowej i ekologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem przełomu czasów nowożytnych i współczesnych (XV-XXI w.). jako międzykontynentalnej rzeczywistości wielu cywilizacji.

Śródziemnomorze jest ujęte jako świat regionów, które swą różnorodnością umożliwiały obecność wielu cywilizacji. Naszym celem będzie m.in. rekonstrukcja Śródziemnomorza przełomu XVIII-XIX w. i jego rozpadu wywołanego europejską ekspansją i towarzyszącymi jej ideami (orientalizm, kolonializm, nacjonalizm i fundamentalizm).

Jest to próba przeprowadzenia interdyscyplinarnej refleksji nad Śródziemnomorzem. Będzie ono ujmowane jako świat wielu różnorodnych regionów i wielu lokalnych ośrodków koncentrujących w nawiązaniu do koncepcji Fernanda Braudela. Równocześnie będziemy rozważać Śródziemnomorze jako ekumenę ludzi wielu cywilizacji w okresie ponad tysiąca lat po rozpadzie imperium rzymskiego. Między rozważaniem chronologicznym a badaniem problemowym ustanowiona będzie wspierająca oba przedsięwzięcia struktura dialogiczna w rozumieniu Edgara Morina. Podstawą będzie podejście eko-historyczne.

Wstępną tezą jest uznanie, że Śródziemnomorze jako rzeczywistość bardzo różnych regionalnych wspólnot ludzkich było zawiązane przez kilka ponad kulturowych relacji nazywanych cywilizacjami (relacji ludzi z systemami wartości). To nie tylko cywilizacje arabska, bizantyńska, łacińska, osmańsko/bałkańska czy w końcu europejska (zachodnia). To również np. cywilizacje andaluzyjska i hiszpańska, a także żydowska i ormiańska. Świat ten łączyły wędrówki, wojny, handle i pielgrzymki, dzieliły spory religijne oraz interesy grup władzy.

Świat wielocywilizacyjnego Śródziemnomorza załamał się, gdy nowoczesna Europa wykreowała nową postać cywilizacji zachodniej i rozpoczęła globalną ekspansję. Na przełomie XVIII i XIX w. nastąpiło pęknięcie Śródziemnomorza na strefy północną i południową. Podział ten związany z ekspansją kolonialną, a potem globalizacją kapitalistyczną, utrzymał się do czasów współczesnych. W takim kontekście rozważać się będzie zagadnienia związane z życiem różnych wspólnot: etnicznych, religijnych, zawodowych. Będziemy także chcieli podjąć próbę określenia „człowieka śródziemnomorskiego”.

Nasze zadanie polega na weryfikacji hipotezy o Świecie Śródziemnomorskim i jego rozpadzie w konsekwencji ekspansji europejskiej. Równocześnie chcemy poszukać słabości wewnętrznych regionów, które uniemożliwiły przekształcenie w kapitalistyczną Gospodarkę-Świat w ujęciu Immanuela Wallersteina.

Przyjmujemy do rozważenia kwestię orientalizmu w dziejach tego świata w okresie od epoki krucjat do dzisiaj. Co nie oznacza pomijania poprzedzających stuleci i nie przesądza o chronologicznym wymiarze Śródziemnomorza. Równorzędnie zaproponujemy ujęcie tego świata w konwencji orientalizmu/kolonializmu z uwzględnieniem dwu idei: nacjonalizmu i socjalizmu. A także ich religijno-politycznego wyrazu w postaci fundamentalizmu.

Zakres przestrzenny wyznaczyliśmy dwoma elementami:

- współistnieniem ludzi różnych cywilizacji

- wspólnotą relacji między społeczeństwami a środowiskiem.

Oznacza to:

1. skupienie uwagi na ludziach.

2. szukanie tego, co łączy ludzi ponad kulturami, to znaczy cywilizacji i sposobu, w jakim są one obecne. W szczególny sposób zostanie potraktowana kultura kulinarna/kultura stołu jako niezbędny komponent całości ekonomicznej, politycznej i religijnej.

3. Potraktowanie tych idei, a także prób opisania nimi rzeczywistości, kształtowania jej jako drogi do odtworzenia wcześniejszego stanu świata.

4. Podjęcie refleksji nad procesami określonymi jako obrona tożsamości i szukanie tożsamości.

5. Uwzględnienie możliwości prezentacji komparatystycznej, czyli wskazania na równoległy proces anihilacji świata Międzymorza czarnomorsko-bałtyckiego (w tym rozbiorów I Rzeczypospolitej).

Takie ujęcie prowadzi do weryfikacji koncepcji Śródziemnomorza jako świata oraz do dyskusji nad jego zmiennością przestrzenną.

Służy także odejściu od popularnych ujęć przeciwstawiających Zachód Wschodowi, a chrześcijaństwo/Europę islamowi/światu arabskiemu.

Nie trzeba nawet podkreślać, że propozycja ta jest nowatorska w świecie nauki. Orientalizm nie był w ten sposób badany, Śródziemnomorze nie zostało dotąd przedstawione w parametrach kolonializmu.

W analizie formowania się a następnie rozpadu całości nazywanej światem będą pokazywane centra wzrostu ludzkiej aktywności, ekonomicznej i umysłowej. Przedstawione zostaną także zmienne religijne i polityczne linie podziału wspólnot i podjęta zostanie koncepcja granic naturalnych i kulturowych. Zasadniczym tematem staną się przestrzenie spotkań ludzi różnych cywilizacji oraz następstwa ich destrukcji w konsekwencji rozpadu ekumeny. W końcu zostanie postawione pytanie o dziedzictwo śródziemnomorskie i jego rolę w budowaniu możliwej nowej przestrzeni współżycia światów podzielonych.

Część zajęć będzie realizowana także w ramach: spotkań seminaryjnych z zaproszonymi gośćmi zajmującymi się Śródziemnomorzem w ramach bloku „Moje Śródziemnomorze”, a także bloków zajęć poświęconych literaturze pięknej (z wykorzystaniem takich utworów, jak m.in. A. Dumas, Hrabia Monte Christo; A. Camus, Dżuma; J. Conrad, Złota strzała, Korsarz; G. Herling-Grudziński G., Cud, Dżuma w Neapolu; A. Malouf, Leon Afrykański), kuchni, muzyce, operze, konfliktom i migracjom.

Podstawowa literatura:

F. Braudel, Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II.

Morze Śródziemne: przestrzeń i historia, ludzie i dziedzictwo.

The Mediterranean in History, ed. D. Abulafia.

F. Braudel, F. Coarelli, M. Aymard, Morze Śródziemne. Region i jego dzieje.

J. Carpentier, F. Lebrun, red., Historia świata śródziemnomorskiego.

D. Abulafia, The Great Sea. A Human History of the Mediterranean.

R. Armour, Islam, chrześcijaństwo i Zachód. Burzliwe dzieje wzajemnych relacji.

F. Cardini, Europa a islam. Historia nieporozumienia.

R. Crowley, Morskie imperia. Rywalizacja o panowanie na Morzu Śródziemnym 1521-1580.

H. Inalcik, Imperium osmańskie. Epoka klasyczna 1300-1600.

J. Kieniewicz, Wprowadzenie do historii cywilizacji Wschodu i Zachodu.

E. Kostioukovitch, Sekrety włoskiej kuchni.

G. Musiał, Dziennik włoski. Sycylia.

J. Mikołajewski, P. Smoleński, Czerwony śnieg na Etnie.

I. Wallerstein, Analiza systemów-światów. Wprowadzenie.

L. Paine, Morze i cywilizacje. Morskie dzieje świata.

Ch. King, Dzieje Morza Czarnego.

W. Günther, Pióropusz i szpada. Wspomnienia ze służby zagranicznej.

M.Z. Rygor Słowikowski, W tajnej służbie. Jak polski wywiad dał aliantom zwycięstwo w Afryce Północnej.

Henryka Sienkiewicza podróż do Hiszpanii i Walka byków, oprac. L. Ludorowski.

S. Tarnowski, Z Dzikowa do Ziemi Świętej. Podróż do Hiszpanii, Egiptu, Ziemi Świętej, Syrii i Konstantynopola z lat 1857-1858, oprac. G. Nieć.

K. Pruszyński, W czerwonej Hiszpanii.

J. Potocki, Rękopis znaleziony w Saragossie.

M. Radziwiłł, Podróż do Ziemi Świętej.

P. Matvejević, Brewiarz śródziemnomorski.

J. Pałasiński, Express Mediterranee, czyli podróż po Morzu Śródziemnym i okolicach.

Szczegółowa literatura będzie podawana na bieżąco.

Dla kierunku Cywilizacja Śródziemnomorska:

W zakresie wiedzy:

K_W06: student ma uporządkowaną, pogłębioną, szczegółową wiedzę na temat dziejów Śródziemnomorza oraz krajów, na które wpływała kultura tego regionu;

K_W16: rozumie zależności między rozwojem kultury a przemianami społecznymi.

W zakresie umiejętności:

K_U02: potrafi samodzielnie interpretować i analizować teksty kultury, uwzględniając ich kontekst historyczny i regionalny;

K_U07: potrafi adekwatnie wybrać i zastosować metody i narzędzia badawcze w celu krytycznego opracowania i interpretacji wybranego zagadnienia związanego z badaniem kultur Śródziemnomorza lub relacji międzykulturowych;

W zakresie kompetencji społecznych:

K_K02 ma świadomość dynamicznego rozwoju kultury i pojawiania się nowych metod i paradygmatów badawczych

K_K05: uczestnicząc w dyskusji, szanuje poglądy partnerów i używa argumentów merytorycznych;

K_K09: zna i rozumie kluczowe wyzwania związane z badaniem kultury i relacji międzycywilizacyjnych oraz z zachowaniem spuścizny kulturowej.

Uczestnicy zajęć będą oceniani na podstawie obecności i aktywności w zajęciach. Student ma prawo do dwóch nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze. Trzecią i czwartą nieobecność należy zaliczyć. Większa liczba nieobecności uniemożliwia zaliczenie przedmiotu.

Zaliczenie na podstawie oceny aktywności.

Wieloprzedmiotowy, międzydziedzinowy, eko-historyczny.

Interdyscyplinarny sposób podejścia do zjawiska odrębności kultur w świecie wielu cywilizacji, historyczna perspektywa ewolucji wspólnot ludzkich w środowisku, antropologiczno-kulturowe potraktowanie człowieka współczesnego w jego związkach z dziedzictwem.