Śmiechu warte. Humor i satyra w kulturze od romantyzmu do komunizmu (teksty, obrazy, znaki)

seminaria magisterskie

w sali

Seminarium jest poświęcone jednemu z kluczowych elementów kultury, jakim jest humor. Poddana zostanie analizie ewolucja tego zjawiska na ziemiach polskich od pierwszych dekad XIX w., aż po drugą połowę XX w. Rozważania dopełni także zarysowanie europejskiego tła, szczególnie francuskiego i angielskiego, w tym przedstawiony zostanie rozwój karykatur na łamach ówczesnej prasy. Główny akcent rozważań położony zostanie na specyfikę polskiego humoru, w którym odbijały się zarówno aktualne wydarzenia społeczne i polityczne, jak i dominujące trendy artystyczne.

W literaturze i sztuce polskiej XIX i XX w. humor i satyra nabierały dodatkowego charakteru, z jednej strony jako ważny element oswojenia traumatycznej rzeczywistości (popowstaniowej, powojennej, kryzysowej), z drugiej zaś ośmieszenia wroga (zaborcy, najeźdźcy, przeciwnika politycznego). O dotkliwości tej broni świadczy fakt, że kursujące dowcipy, (niejednokrotnie uwieczniane na kartach listów i pamiętników), były bezwzględnie ścigane i karane przez tych, których dotyczyły. Ten element był jednak czynnikiem uniwersalnym, charakteryzującym najbardziej rozpowszechniony opór stawiany wszelkim autorytarnym systemom. Dowodem tego były zakładane w tym samym czasie czasopisma satyryczne na wschodzie i zachodzie Europy (wielokrotnie konfiskowane) oraz narodziny osobnej gałęzi sztuki jakim była karykatura (często dotowanej przez władze). Podstawą rozważań będą teksty kultury, zarówno wybrane dzieła literackie pisarzy pierwszoplanowych w XIX w. i XX w., oraz tych już dziś zapomnianych, jak i przekazy wizualne. Osobne miejsce zajmą kabarety literackie i artystyczne: Zielony Balonik, Momus, Qui pro Quo czy Dudek. Równoprawny zatem wobec słowa będzie także obraz i jego twórcy od głośnej „Muchy” aż po nośne „Szpilki”, założone 90 lat temu i ukazujące się do lat schyłku XX w.

Zdzisław Skwarczyński, "Wiadomości Brukowe": wybór artykułów. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2003. + biblioteka cyfrowa

Irena Jakimowicz, Franciszek Kostrzewski, Warszawa 1952

Warszawa i jej mieszkańcy w twórczości Franciszka Kostrzewskiego, napisała Irena Tessaro-Kosimowa, Arkady, Warszawa 1968

Sztuka karykatury okresu Młodej Polski 1890-1918, Muzeum Karykatury, Warszawa 2003

Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska 1914-1939, Muzeum Karykatury, Warszawa 2004

Roman Loth, Na rogu świata i nieskończoności, Warszawa 1985

A. Garlicki, J. Kochanowski, Józef Piłsudski w karykaturze, Warszawa 1991

Józef Hen, Błazen – wielki mąż. Opowieść o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim, wyd. Iskry.

B. Winklowa, Nad Wisłą i nad Sekwaną. Biografia Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Warszawa 1998.

Humor szampański. Zbiór najlepszych anegdot…, nakł. Autora, Lwów [przed 1939]

Żydowski twarze. Żółtko i Eierweiss, Warszawa 2007

Satyra czasów okupacji, Muzeum Karykatury, Warszawa 2012

Grzegorz Załęski, Satyra w konspiracji 1939–1944, Warszawa 2011

Mark Bryant, II wojna światowa w karykaturze, Warszawa 2012

Zgrzebłem po kołtunie. Wybór współczesnej humoreski polskiej, Warszawa 1950

Antologia satyry polskiej 1944-1955, pod red. Antoniego Marianowicza, Warszawa 1955

Smaczki i zapachy PRLu. Karykatura z lat 1944-89, Muzeum Karykatury, Warszawa 2009

Stanisław Czernik, Humor i satyra ludu polskiego, Warszawa 1956

Absurdy PRL-u. Antologia, Poznań 2006

W.Szalkiewicz, M. Sokołowski, Humor i władza. Wprowadzenie do gelotologii politycznej, Olsztyn 2018.

Przedstawiamy humor polski: pory roku, wyboru dokonał Jerzy Wittlin, rys. Karol Ferster, Warszawa 1986

Kalendarz „Szpilek” (1955-1975), Warszawa 1975

Satyra polska w walce o pokój, wstępem opatrzył Jan Szeląg, Warszawa 1950.

Wiedza Student/ka zna i rozumie:

- polskie zjawiska kulturalne w XIX i XX w. (literatura, sztuka) oraz ich europejskie konteksty.

Umiejętności Student/ka potrafi:

- rozpoznawać elementy sytuacji politycznej i społecznej na ziemiach polskich w XIX i XX w. oraz najważniejszych wydarzeń historycznych oraz kulturalnych w latach 1825-1965, szczególnie ich odbicia w tekstach literackich i użytkowych.

- uczestniczyć w dyskusji i wyrażać opinie nt. roli satyry w przemianach obyczajowych i artystycznych, jak również dostrzegać w utworach satyrycznych elementy indoktrynacji politycznej szczególnie w okresie PRL-u.

- wskazywać zależność między humorem i satyrą a wydarzeniami politycznymi w kraju i zagranicą.

- rozpoznawać kody kulturowe i elementy dyskursu propagandowego.

Kompetencje społeczne Student/ka jest gotów/gotowa do:

- krytycznej oceny wybranych dzieł satyrycznych i humorystycznych w XIX i XX w.

- krytycznej oceny wykorzystania satyry jako elementu walki politycznej i ideologicznej.

- krytycznej analizy własnych poglądów oraz dyskursu z otoczeniem.

Aktywność na zajęciach. Samodzielna praca i analiza poszczególnych zjawisk kulturalnych; sporządzanie bibliografii, kwerendy biblioteczne, badania terenowe.

Warunkiem zaliczenia I roku seminarium jest złożenie projektu (np. konspektu pracy magisterskiej lub pierwszego rozdziału).

Warunkiem zaliczenia II roku seminarium jest złożenie pracy dyplomowej

Dopuszczalne są dwie nieobecności w semestrze. Powyżej tej liczby (z wyjątkiem przypadków poświadczonych np. zwolnieniem lekarskim lub in.) – brak możliwości zaliczenia zajęć. Usprawiedliwione nadprogramowe nieobecności – muszą zostać odrobione.

Korzystanie z narzędzi SI dozwolone jest tylko za zgodą prowadzącego i na zasadach ustalonych z prowadzącym.

Szacunkowy nakład pracy:

I rok seminarium

- uczestnictwo w zajęciach - 60 godzin (2 ECTS)

- przygotowanie do zajęć - 240 godzin (8 ECTS)

- przygotowanie projektu - 150 godzin (5 ECTS)

II rok seminarium:

- uczestnictwo w zajęciach - 60 godzin (2 ECTS)

- przygotowanie do zajęć - 120 godzin (4 ECTS)

- przygotowanie pracy dyplomowej - 570 godzin (19 ECTS)