Węzłowe problemy kultury i historii Żydów - Bełżec: zapomniany obóz zagłady

fakultatywne

Zagłada Żydów - wprowadzenie do problematyki / Zagłada 2900-JSL-ZAGWPR-KL

1. Ukończony kurs Zagłada Żydów: wprowadzenie do problematyki (w momencie rozpoczęcia zajęć).

2. Znajomość języka angielskiego w stopniu umożliwiającym czytanie dłuższych tekstów naukowych.

3. Ze względu na ograniczoną liczbę miejsc o przyjęciu na kurs decyduje prowadzący po odbyciu z kandydatami/kandydatkami rozmowy dotyczącej podstawowej wiedzy na temat przebiegu Zagłady oraz motywacji do uczestnictwa w zajęciach. Rozmowy kwalifikacyjne odbędą się 14.01.2026 o godz. 16.00 (sala 122). Na te zajęcia nie można zapisać się przez system USOS - zapisy u prowadzącego.

w sali i w terenie

Zajęcia mają na celu zaznajomienie uczestniczek i uczestników kursu z podstawowymi zagadnieniami związanymi z historią obozu zagłady w Bełżcu oraz jego rolą w Akcji Reinhardt, a także źródłami do badania jego historii (ze szczególnym uwzględnieniem relacji oraz źródeł historii mówionej). Integralną częścią kursu jest czterodniowy wyjazd studyjny.

Zagłada Żydów pochłonęła około 6 milionów ludzi. Symbolem nazistowskiego ludobójstwa pozostają komory gazowe obozu Auschwitz-Birkenau. Tymczasem większość Polskich Żydów-ofiar Zagłady zginęła nie w Auschwitz-Birkenau, a w obozach zagłady Akcji Reinhardt oraz w trakcie akcji deportacyjnych. Pierwszym obozem zagłady utworzonym przez Niemców w ramach Akcji Reinhardt był obóz w Bełżcu. Od marca do grudnia 1942 roku w Bełżcu zginęło ponad 400.000 ludzi. Większość z nich zginęła w komorach gazowych, ale wśród ofiar były też osoby rozstrzelane na terenie obozu. Trudna do ustalenia liczba osób zginęła w czasie akcji deportacyjnych i w drodze do Bełżca – w bydlęcych wagonach lub w czasie prób ucieczki. Ślady po obozie zagłady zatarli sami sprawcy jeszcze w 1943 roku, a po wojnie na terenie po obozie przez lata działał tartak. Najprawdopodobniej jedynie dwóch więźniów obozu przeżyło Zagładę – tylko jeden z nich zostawił relację. Wszystko to sprawiło, że obóz zagłady w Bełżcu przez lata nie funkcjonował w powszechnej świadomości jako jedno z najstraszniejszych miejsc na mapie Polski, a można zastawiać się, czy nie jest zapomniany również i dziś. Celem kursu jest zaznajomienie uczestników i uczestniczek z literaturą przedmiotu i źródłami do badania historii obozu zagłady w Bełżcu, a także deportacji do tego obozu przeprowadzonych w ramach Akcji Reinhardt. Integralną częścią kursu jest czterodniowy wyjazd na Lubelszczyznę i do Bełżca, w czasie którego osoby uczestniczące w kursie będą miały okazję odwiedzić wybrane miejsca, o których czytały w źródłach i literaturze przedmiotu. W wyjeździe uczestniczyć będą także pracownicy francuskiej organizacji Yahad-In Unum, która w swojej kolekcji wywiadów posiada także relacje polskich świadków deportacji do Bełżca oraz towarzyszących im egzekucji.

Uczestnicy wyjazdu nie ponoszą kosztów związanych z transportem i zakwaterowaniem w czasie wyjazdu studyjnego. Z uwagi na ograniczone fundusze, uczestnicy pokrywają koszty własnego wyżywienia. Wyjazd przygotowany jest w ramach współpracy z Yahad-In Unum – dofinansowany ze środków tej organizacji oraz z Funduszu Doskonałości Dydaktycznej UW.

Wybrana literatura:

Arad I., Obozy śmierci akcji „Reinhardt”. Bełżec, Sobibór, Treblinka, Warszawa 2021.

Burzlaff J., „In the Shadow of the Gas Chambers: Social Dynamics and Everyday Life around the Killing Center at Bełżec (1941-1944), w: Holocaust and Genocide Studies, vol. 35, nr 3, Winter 2021.

D. Libionka, Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Zarys problematyki, Lublin 2017.

Historia w przestrzeniach pamięci. Obozy – „miejsca po” – muzea, red. T. Kranz, Lublin 2021.

Jarząbek M., Podręcznik do historii mówionej, Warszawa 2024 (https://cas.org.pl/wp-content/uploads/2024/11/Podrecznik_do_historii_mowionej_M.Jarzabek-1.pdf).

Kocik K., Przetłumaczyć rzeczy nieludzkie, Kraków 2023.

Kola A., Hitlerowski obóz zagłady Żydów w Bełżcu w świetle źródeł archeologicznych. Badania 1997-1999, Warszawa-Waszyngton 2000.

Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin 2010.

Lahnstaedt S., Czas zabijania. Bełżec, Sobibór, Treblinka i Akcja Reinhardt, Warszawa 2018.

M. Orwid, Przeżyć… i co dalej?, rozmawiają K. Zimmerer, K. Szwajca, Kraków 2006.

Obóz zagłady w Bełżcu w relacjach ocalonych i zeznaniach polskich świadków, red. D. Libionka, Lublin 2025.

Sendyka R., Poza obozem. Nie-miejsca pamięci – próba rozpoznania, Warszawa 2021.

Silberklang D., Bramy łez. Zagłada w dystrykcie lubelskim, Lublin 2022.

Thompson P., Bornat J., Głos przeszłości. Wprowadzenie do historii mówionej, Warszawa 2021.

Zastrzega się możliwość wprowadzenia zmian w liście lektur – w zależności od potrzeb grupy.

W trakcie zajęć studenci poznają wybrane teksty naukowe i źródła historyczne dotyczące obozu zagłady w Bełżcu oraz akcji deportacyjnych i egzekucji przeprowadzonych w ramach Akcji Reinhardt. Uczą się przeprowadzania krytyki tych źródeł, zdobywają także wiedzę na temat procesu kwerend archiwalnych i bibliotecznych oraz zbierania wywiadów historii mówionej przez organizację Yahad-In Unum oraz stworzonej przez nią bazy wywiadów dotyczących deportacji, egzekucji i obozu zagłady w Bełżcu.

Obecność (dopuszczalna jedna nieobecność na zajęciach prowadzonych na wydziale, udział w wyjeździe studyjnym jest obowiązkowy), przygotowanie do zajęć (zapoznanie się z tekstami i źródłami przed zajęciami), aktywność – udział w dyskusjach, praca indywidualna i grupowa (w tym również kwerenda biblioteczna i archiwalna), praca w grupach, udział w czterodniowym wyjeździe studyjnym (24-27.03.2026 r.).